هر ریال، ۳ برابر تورم می‌سازد

به گزارش بنکر (Banker)، افزایش انتظارات تورمی، رفتار پولی خانوارها را دگرگون می کند و سرعت گردش پول را چنان بالا می برد که هر واحد نقدینگی تزریقی، فشار تورمی چندین برابر گذشته ایجاد می کند. تجربه تلخ کشورهای آمریکای لاتین و شواهد موجود در اقتصاد ایران نشان می دهد که در چنین شرایطی، سیاست‌های متعارف پولی بدون مدیریت انتظارات، کارایی خود را از دست می دهند.

 یکی از پیچیده‌ترین معماهای اقتصاد ایران در سال‌های اخیر، ناکارآمدی نسبی سیاست‌های کنترل نقدینگی در مهار تورم بوده است. در حالی که بانک مرکزی با ابزارهایی نظیر کنترل مقداری ترازنامه تلاش کرده رشد نقدینگی را محدود کند ، اما سرعت گردش پول و انتظارات تورمی، این مسیر را با مانع جدی روبه‌رو ساخته است.

مکانیسم خاموش تشدید تورم

تحلیل‌های اقتصاددانان نشان می‌دهد که با افزایش انتظارات تورمی، تقاضای حقیقی برای نگهداری پول به شدت کاهش می‌یابد. به بیان ساده‌تر، مردم در محیط‌های تورمی، دوره نگهداری پول خود را کوتاه‌تر کرده و با فاصله‌های زمانی کمتری، موجودی نقد خود را به کالا یا دارایی‌های واقعی مانند طلا، مسکن یا ارز تبدیل می‌کنند.

این رفتار که در ادبیات اقتصادی به «افزایش سرعت گردش پول» معروف است، پیامدهای شگرفی برای اقتصاد دارد. پژوهش‌های انجام‌شده در ایران نشان می‌دهد که بین سرعت گردش پول و انتظارات تورمی رابطه معناداری وجود دارد و این رابطه در چارچوب نظریه انتظارات تطبیقی، قدرت توضیح‌دهندگی بیشتری نسبت به انتظارات عقلایی دارد .

به عبارت دیگر، مردم رفتارهای تورمی گذشته را مبنای تصمیم‌گیری‌های کنونی خود قرار می‌دهند و این چرخه معیوب، تداوم تورم را تضمین می‌کند.

نتیجه این رفتار آن است که هر واحد رشد نقدینگی، فشار تورمی بسیار بیشتری نسبت به گذشته ایجاد می‌کند. در واقع، پول با سرعت بیشتری دست به دست می‌شود و هر بار که مبادله‌ای انجام می‌شود، به افزایش سطح عمومی قیمت‌ها دامن می‌زند.

آمریکای لاتین؛ هشداری برای اقتصادهای تورمی

تجربه اقتصادهای با تورم مزمن، به‌ویژه کشورهای آمریکای لاتین مانند آرژانتین، برزیل، بولیوی و پرو، به‌وضوح این الگو را تأیید می‌کند. در این کشورها، با تشدید انتظارات تورمی، تقاضا برای پول داخلی کاهش یافت و بخش قابل‌توجهی از دارایی افراد به سمت ارزهای خارجی یا سایر دارایی‌های جایگزین منتقل شد .

در چنین شرایطی، سرعت گردش پول به شدت افزایش یافت و آثار تورمی رشد نقدینگی نیز تشدید گردید. این کشورها در نهایت مجبور به اجرای اصلاحات ساختاری گسترده‌ای شدند که از جمله آنها می‌توان به ایجاد بانک‌های مرکزی مستقل، کاهش کسری بودجه و آزادسازی اقتصادی اشاره کرد . تجربه آن‌ها نشان می‌دهد که بدون مدیریت انتظارات تورمی و اصلاح بنیادین سیاست‌های پولی، تورم به یک بیماری مزمن و درمان‌ناپذیر تبدیل می‌شود.

یک سوءتفاهم خطرناک

یکی از چالش‌برانگیزترین مباحث در اقتصاد ایران، تفسیر کاهش مانده حقیقی نقدینگی است. گاهی این پدیده به اشتباه به عنوان نشانه کمبود نقدینگی تلقی می‌شود و سیاستگذار را به تزریق پول بیشتر ترغیب می‌کند. اما تحلیل عمیق‌تر نشان می‌دهد که کاهش مانده حقیقی نقدینگی الزاماً ناشی از ناکافی بودن عرضه پول نیست، بلکه می‌تواند نشانه افزایش سرعت گردش پول یا کاهش تولید ناخالص داخلی باشد.

در واقع، زمانی که مردم پول خود را به سرعت به کالا و دارایی تبدیل می‌کنند، افزایش عرضه پول نه‌تنها این روند را متوقف نمی‌کند، بلکه در صورت تشدید انتظارات تورمی، می‌تواند به افزایش بیشتر قیمت‌ها و در نهایت کاهش بیشتر مانده حقیقی نقدینگی منجر شود. این همان دام تورمی است که اقتصادهای آمریکای لاتین در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ با آن دست‌و‌پنجه نرم می‌کردند.

 مسیر دشوار مهار تورم

شواهد موجود نشان می‌دهد که مهار تورم در ایران بدون توجه به متغیر «سرعت گردش پول» و «انتظارات تورمی» تقریباً غیرممکن است. با توجه به اینکه تورم در کشور به هسته سخت حدود ۳۰ درصد رسیده و انتظارات تورمی نیز در سطح بالایی تثبیت شده است ، بانک مرکزی با چالش بزرگی مواجه است.

کارشناسان بر این باورند که برای خروج از این وضعیت، باید علاوه بر ابزارهای متعارف سیاست پولی، به مدیریت انتظارات تورمی، کاهش نااطمینانی‌های اقتصادی و بهبود فضای کسب‌وکار نیز توجه جدی شود. تجربه کشورهای موفق نشان داده است که بدون همراهی سیاست‌های مالی با سیاست‌های پولی و ایجاد باور عمومی به ثبات اقتصادی، هرگونه تلاش برای کنترل تورم محکوم به شکست خواهد بود.

 راهکارهای مهار سرعت گردش پول