به گزارش خبرنگار بنکر (Banker)، شاید فکر کنید بانکداری یک پدیده مدرن است، متولد اروپا در قرنهای اخیر. اما جالب است بدانید که در روزگار هخامنشیان، یعنی حدود ۲۵۰۰ سال پیش، در خاک ایران بانکهایی خصوصی وجود داشتهاند با خدماتی که به طرز شگفتانگیزی به بانکهای امروزی شبیه است.
دو نام از آن دوران به جا مانده: بانک «اگیپی و پسران» و بانک «مورشو و پسران». اینها اولین بانکهایی بودند که هویت رسمی پیدا کردند.
بنیانگذاری توسط «یعقوب»
موسس بانک اگیپی، شخصی به نام «یعقوب» بوده است. او یک بنگاه مالی تأسیس کرد که دامنه فعالیتش بسیار وسیع بود. آنقدر وسیع که امروز هم آدم تعجب میکند.
این بانکها چه کارهایی انجام میدادند؟
خدماتی که باورتان نمیشود
بیایید نگاهی به سبد خدمات بانکهای هخامنشی بیندازیم:
-
عملیات رهنی و کارگشایی – مثل همان گروگذاری طلا و جواهر امروزی
-
قبول سپرده – مردم پولشان را پیش آنها امانت میگذاشتند
-
وام دادن – با نرخ سود مشخص
-
حساب جاری – مشتریان حساب داشتند و میتوانستند پول جابهجا کنند
-
چک – بله، درست خواندید. ۲۵۰۰ سال پیش از چک استفاده میکردند!
یعنی یک مشتری عادی در دوران هخامنشی میتوانست به بانک برود، پولش را سپرده کند، چک بکشد و وام بگیرد. فرق چندانی با امروز ندارد، جز اینکه جای کامپیوتر و اینترنت، لوح گلی بود.
سرمایهگذاری در مزارع، بردگان و کشتی
اما بانکهای هخامنشی فقط واسطه پول نبودند. آنها سرمایههای خود را در کسبوکارهای مختلف به کار میانداختند:
-
توسعه مستغلات و املاک
-
خرید و فروش مزارع
-
خرید و فروش بردگان (متأسفانه بخشی از اقتصاد آن دوران)
-
رمه و گلهداری
-
پروژههای آبیاری
-
ماهیگیری تجاری
-
ساخت کشتیهای تجاری
بانک «اگیپی» یک قدم فراتر میرفت. این بانک برای دولت مرکزی هخامنشیان، مالیات و خراج سالانه جمعآوری میکرد. یعنی نقش یک بانک دولتی را هم داشت.
نقش کوروش بزرگ در شکوفایی بانکداری
قدیمیترین بنگاه مالی شناختهشده به زمان کوروش بزرگ بازمیگردد. همان بانک «اگیبی و پسران» (با کمی اختلاف تلفظ).
چرا در دوره کوروش بانکداری رونق گرفت؟ سه دلیل اصلی:
۱. ایجاد آرامش و امنیت – کوروش با جهانگشایی خود، آبادیها و راهها را امن کرد. تجارت جان گرفت.
۲. رونق ضرب سکه – پول یکتا و استاندارد، مبادلات را آسان کرد.
۳. ثبات سیاسی – شاهنشاهی بزرگ هخامنشی، نظم را به سرزمینهای تحت سلطه آورد.
از معبدها تا بانکهای خصوصی
قبل از هخامنشیان، در بینالنهرین (عراق امروزی) کارهای مالی را معبدها انجام میدادند. مردم برای قرض گرفتن یا سپردهگذاری به معبد میرفتند.
اما از اواخر سده هفتم پیش از میلاد، با فروپاشی یا تضعیف حکومتهای بینالنهرین، معبدها دیگر توانایی پرداختن به امور مالی را نداشتند. همین خلا باعث شد «شبهبانکها» شکل جدیتری پیدا کنند.
در ابتدا، این شبهبانکها فقط کارشان وام دادن بود. اما با چه ضمانتی؟ وامگیرنده باید یک گروی قابل توجه میگذاشت: زمین کشاورزی، برده برای بهرهکشی، یا سایر داراییهای باارزش.
یک حسرت بزرگ
نکته تلخ ماجرا اینجاست که بیشتر اطلاعات ما از این بانکها، از منابع خارج از ایران به دست آمده. چون به دلیل نبود خط (یا از بین رفتن اسناد) در خود خاک ایران، مدارک کافی باقی نمانده است.
تصور کنید چقدر جالب بود اگر لوحهای گلی بانک اگیپی را پیدا میکردیم و میتوانستیم قراردادهای وام ۲۵۰۰ سال پیش را بخوانیم.
ایران، خاستگاه بانکداری نوین؟
آنچه از تاریخ برمیآید این است که بانکداری به شکل حرفهای و سازمانیافته، سابقهای بسیار طولانی در ایران دارد. شاید اگر مسیر تاریخ را به کام ما نمیبرد، امروز نام ایران به عنوان یکی از خاستگاههای نظام بانکی جهان ثبت میشد.
اما حتی با وجود فاصله گرفتن از آن دوران، این افتخار همچنان برای ما باقی است که بدانیم ۲۵۰۰ سال پیش، در زمان کوروش بزرگ، مردم با چک، حساب جاری و وام بانکی آشنا بودند.
دیدگاهها