نرخ پس‌انداز ۳۶ درصدی، سرمایه‌گذاری صفر؛ تناقض اقتصاد ایران

به گزارش بنکر، وزیر اقتصاد نرخ پس‌انداز کشور را نزدیک به ۳۶ درصد اعلام کرده است. در همان حال گفته رشد خالص سرمایه‌گذاری در یک دهه گذشته صفر یا منفی بوده است.

کنار هم گذاشتن این دو گزاره تصویری متناقض می‌سازد: اقتصاد ایران ظاهراً پس‌انداز دارد، اما این پس‌انداز به سرمایه مولد تبدیل نمی‌شود. حالا سؤال اصلی اینجاست که چرا؟

پس‌انداز ملی در جیب مردم نیست

رقم بالای پس‌انداز ملی ممکن است گمراه‌کننده باشد. در حساب‌های ملی، پس‌انداز فقط پولی نیست که خانوار در حساب بانکی می‌گذارد. درآمدهای مصرف‌نشده خانوار، سود تقسیم‌نشده شرکت‌ها و مازاد یا کسری بخش عمومی همگی در محاسبه پس‌انداز ملی نقش دارند.

درآمد نفت نیز می‌تواند نرخ پس‌انداز را بالا ببرد، بی‌آنکه الزاماً بر قدرت مالی خانواده‌ها افزوده باشد. به زبان ساده، پس‌انداز ملی با پس‌انداز خانوار تفاوت دارد.

تفاوت پس‌انداز ناخالص و خالص

پس‌انداز ناخالص هنوز استهلاک سرمایه‌های موجود را در خود دارد. بخشی از منابعی که پس‌انداز نامیده می‌شود، باید صرف جایگزینی ماشین‌آلات فرسوده، تعمیر شبکه برق و بازسازی راه‌ها شود.

اگر استهلاک از سرمایه‌گذاری تازه بیشتر باشد، موجودی سرمایه کشور کاهش می‌یابد. حتی اگر نرخ پس‌انداز ناخالص در ظاهر بالا باشد، این کاهش رخ می‌دهد.

 فرار از امروز

در اقتصاد باثبات، پس‌انداز پلی میان درآمد امروز و رفاه فرداست. اما در اقتصاد تورمی، این معنا دگرگون می‌شود. پس‌انداز دیگر برنامه‌ریزی برای آینده نیست؛ عملیاتی برای نجات قدرت خرید از امروز است.

آمار رسمی بانک مرکزی نرخ تورم سال ۱۴۰۴ را ۴۸.۳ درصد اعلام کرده است. در چنین محیطی، سپرده‌ای با بازدهی پایین‌تر از تورم یعنی کاهش قطعی قدرت خرید.

اگر فرد ۱۰۰ واحد پول کنار بگذارد و پس از یک سال ۳۰ واحد سود بگیرد اما قیمت‌ها نزدیک به ۵۰ درصد افزایش یافته باشند، مانده حساب او بیشتر شده ولی ثروت واقعی‌اش کاهش یافته است.

اعتماد، نه نرخ سود

مساله اعتماد مالی حاصل یک بخشنامه یا سخنرانی نیست. اعتماد از تکرار یک تجربه ساده ساخته می‌شود: قواعد اعلام‌شده اجرا شوند، قراردادها محترم بمانند و نهاد مالی در روز بازپرداخت همان کاری را انجام دهد که در روز دریافت پول وعده داده بود. پس‌اندازکننده ایرانی با چند نوع نااطمینانی روبه‌رو است.

نمی‌داند نرخ سود چه زمانی تغییر می‌کند، برداشت از حساب با چه محدودیتی مواجه می‌شود و مقررات مالیاتی چگونه عوض خواهد شد. وقتی افق سیاست‌گذار سه‌ماهه باشد، نمی‌توان از مردم انتظار پس‌انداز پنج‌ساله داشت.

راه‌حل از کجا آغاز می‌شود؟

سیاست افزایش پس‌انداز از مهار پایدار تورم آغاز می‌شود. تا زمانی که پول ملی هر سال بخشی از ارزش خود را از دست می‌دهد، هیچ کارزار تبلیغاتی نمی‌تواند خانوار را به نگهداری بلندمدت دارایی ریالی متقاعد کند.

ثبات قیمت‌ها بهترین مشوق پس‌انداز و بی‌ثباتی پولی بزرگ‌ترین مالیات پنهان بر پس‌اندازکنندگان است.

در کنار آن، طراحی ابزارهای ساده و قابل‌فهم، بیمه سپرده معتبر و بازده واقعی مثبت می‌تواند منابع را به شبکه مالی بازگرداند. اقتصاد ایران شاید پول کم نداشته باشد، اما راه امن و قابل پیش‌بینی برای ماندن پول کم دارد.