بابک زنجانی مدعی شد بانک مرکزی سالانه یک میلیارد دلار از حراج سکه سود میبرد. بررسیها نشان میدهد سود واقعی حدود ۳۰ تا ۳۵ میلیون دلار است.
به گزارش بنکر (Banker)، بابک زنجانی در یادداشتی مدعی شد که بانک مرکزی با ظرفیت تولید روزانه ۲۰ هزار سکه و اختلاف حدود ۱۱۵ دلار در هر قطعه، سالانه نزدیک به یک میلیارد دلار از جیب مردم برداشت میکند. هرچند این ادعا بر پایه ظرفیت حداکثری ضرب سکه و گفتههای رئیس کل بانک مرکزی محاسبه شده و رنگ و بوی اغراق دارد، اما اصل موضوع، یعنی وجود حباب پایدار بین قیمت جهانی طلا و نرخ داخلی سکه، قابل انکار نیست.
سهم ربع سکه در حراجهای مرکز مبادله
طبق گزارش رسمی مرکز مبادله ایران، از اسفند ۱۴۰۲ تا اسفند ۱۴۰۳ حدود ۸۰ حراج سکه برگزار شد که در مجموع ۹۲۱ هزار قطعه سکه به بازار عرضه شد.
- بیشترین سهم این عرضهها به ربع سکه اختصاص داشت؛ بیش از ۴۴۸ هزار قطعه.
- نیمسکه حدود ۱۱۶ هزار قطعه
- سکه امامی حدود ۳۵۶ هزار قطعه
میانگین قیمتها در این دوره نشان میدهد:
- ربع سکه: ۲۰.۵ میلیون تومان
- نیمسکه: ۳۵.۱ میلیون تومان
- امامی: ۶۱.۲ میلیون تومان
حباب مثبت و منفی در بازار سکه
بررسی ارزش ذاتی قیمتها حاکی از آن است که سکه امامی در بسیاری از مقاطع سال با حباب منفی معامله شد و حتی پایینتر از ارزش واقعی فروخته شد. در مقابل، ربع سکه و نیمسکه همواره با حباب مثبت سنگین همراه بودند.
- ربع سکه: بهطور میانگین ۵ تا ۶ میلیون تومان بالاتر از ارزش ذاتی
- نیمسکه: حدود ۴ تا ۵ میلیون تومان بالاتر
همین اختلاف موجب شد عمده سود بانک مرکزی در سال گذشته نه از سکه تمام، بلکه از قطعات خرد سکه حاصل شود.
سود ۳۵ میلیون دلاری بانک مرکزی از اختلاف قیمت
با توجه به میانگین سالانه دلار در سطح ۹۴ هزار و ۵۰۰ تومان و اونس جهانی طلا در حدود ۳۳۳۰ دلار، برآوردها نشان میدهد که بانک مرکزی در سال ۱۴۰۳ از محل این اختلاف قیمتی حدود سه هزار میلیارد تومان سود ناخالص داشته است. این رقم معادل ۳۰ تا ۳۵ میلیون دلار به نرخ آزاد است.
این عدد اگرچه با ادعای «یک میلیارد دلار سود» فاصله زیادی دارد، اما برای بازاری که در رکود تقاضا قرار دارد، بسیار قابل توجه است.
وزن واقعی طلا در سکه امامی
یکی از نکات مهم، تفاوت بین وزن واقعی طلای خالص در سکه امامی و وزن اعلامی آن است.
- وزن طلای خالص: ۷.۳۲ گرم
- وزن رسمی سکه: ۸.۱۳ گرم
به این ترتیب، خریداران علاوه بر پرداخت حباب، برای ناخالصیهای فلزی نیز پول طلا میپردازند.
ظرفیت ضرب سکه و محدودیت عرضه
اگرچه رئیس کل بانک مرکزی پیشتر از ظرفیت ضرب روزانه ۲۰ هزار سکه خبر داده بود، اما این ظرفیت در عمل هرگز بهطور کامل استفاده نشد. در سال ۱۴۰۳ میزان عرضه واقعی کمتر از ۳۰ درصد این ظرفیت بود. همین محدودیت در عرضه، عطش بازار را حفظ کرد و به پایداری حباب قیمتی دامن زد.
سود حاصل از فروش سکه کجا مصرف میشود؟
بانک مرکزی تاکنون گزارشی رسمی از هزینهکرد سود حاصل از فروش سکه منتشر نکرده است. با این حال، شواهد رسانهای نشان میدهد بخش قابل توجهی از این منابع به خزانه دولت و بودجه عمومی منتقل میشود.
در واقع، سود حاصل از اختلاف قیمت در ترازنامه بانک مرکزی بهعنوان منابع ناشی از فروش طلا ثبت میشود و سپس از طریق بودجه، در قالب ردیفهایی مانند «سود سهام و مالیات علیالحساب بانک مرکزی» هزینه میشود.
به همین دلیل کارشناسان این فرایند را نوعی «مالیات پنهان از جیب مردم» توصیف میکنند.
تجربه جهانی؛ از آمریکا تا ویتنام
در بسیاری از کشورها، ضرب سکههای طلا توسط ضرابخانه ملی انجام میشود اما توزیع و قیمتگذاری بر عهده بخش خصوصی است.
- در آمریکا، «U.S. Mint» تولیدکننده سکه است و هزاران توزیعکننده خصوصی وظیفه عرضه را بر عهده دارند.
- در هند، بانک مرکزی تنها نقش ناظر دارد و واردات و توزیع توسط بانکها و شرکتهای خصوصی انجام میشود.
- در ترکیه، بورس فلزات گرانبهای استانبول و پالایشگاههای طلا بازار رقابتی ایجاد کردهاند.
تنها کشوری که تجربهای مشابه ایران داشت، ویتنام بود که انحصار سکه را به یک برند دولتی سپرد. این سیاست منجر به شکاف شدید قیمت داخلی و جهانی شد و در نهایت دولت ویتنام در سال ۲۰۲۴ مجبور به اصلاح آن شد.
جمعبندی؛ ضرورت بازنگری در انحصار سکه
هرچند ادعای بابک زنجانی درباره سود یک میلیارد دلاری بانک مرکزی اغراقآمیز است، اما اصل موضوع درست است: انحصار ضرب و عرضه سکه، سودهای کلان برای بانک مرکزی و هزینههای سنگین برای خریداران خرد ایجاد کرده است.
تجربه جهانی نشان میدهد که تنها با ایجاد سازوکار رقابتی و شفافسازی عرضه میتوان از شکلگیری حبابهای پایدار جلوگیری کرد. برای ایران نیز بازنگری در سیاستهای انحصاری میتواند نخستین گام برای بازگشت اعتماد و تعادل به بازار طلا باشد.
دیدگاهها