به گزارش بنکر (Banker)، این روزها اگر سری به عابربانکها بزنید، خبری از اسکناسهای خرد نیست. پنجاه هزار تومانی، صد هزار تومانی و… انگار یادشان رفته است. اما ماجرا از چه قرار است؟ چرا بانک مرکزی دارد به آرامی پول کاغذی را از جیب مردم خارج میکند؟
علی نظافتیان، دبیر کمیسیون حقوقی کانون بانکها، در گفتوگو با ایسنا، پرده از یک واقعیت برداشته است. به گفته او، آنچه امروز شهروندان از دستگاههای خودپرداز دریافت میکنند، در واقع اسکناس نیست. «ایرانچک» است. یعنی همان برگههای ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰ و ۵۰۰ هزار تومانی که قرار بود یکبار مصرف باشند.
قطعات ۵۰۰ هزار تومانی تازه به سیستم تزریق شده، اما هنوز زیاد دیده نمیشوند. بقیه اما مهمان همیشگی عابربانکها شدهاند.
چکهایی که اسکناس شدند
نظافتیان توضیح میدهد که این ایرانچکها از نظر حقوقی ماهیتی متفاوت از اسکناس دارند. اصولاً باید یکبار مصرف باشند: شما از بانک میخرید، به دیگری میدهید، او به بانک میبرد و چک ابطال میشود.
اما حالا قضیه فرق کرده است. این چکپولها مدام در جامعه میچرخند و جای اسکناس را گرفتهاند. به گفته این پژوهشگر پولی و بانکی، این اتفاق عملاً نوعی خلق پول و نقدینگی است؛ هرچند بانک مرکزی شاید ظاهراً آن را قبول نداشته باشد.
او قبلاً در مقالات مفصلی به این پدیده با عنوان «چکهایی که اسکناس شدند» پرداخته است.
دو روی سکه
نظافتیان این سیاست را دو رویه توصیف میکند:
روی خوش: تزریق اسکناسهای درشت از پراکندگی وجوه نقد در جامعه جلوگیری میکند. بانک مرکزی با این کار میتواند وجوه خرد را جمعآوری کند و حجم نقدینگی را مدیریت نماید.
روی زشت و ملموس: اما این سیاست مستقیم به رفاه روزمره مردم ضربه زده است. نظافتیان میگوید: «بخش عمدهای از خدمات عمومی نظیر کرایه اتوبوس، تاکسی یا خریدهای روزانه، هزینهای زیر ۵۰ هزار تومان دارند. وقتی اسکناس خرد در بازار نباشد، مردم برای پرداخت وجه این خدمات دچار مشکلات اساسی میشوند.»
چرا باید کارت بکشیم؟
واقعیت این است که این روزها برای پرداخت یک کرایه سیهزار تومانی اتوبوس، مردم مجبورند کارت بکشند یا کارت به کارت کنند. این موضوع باعث شده شائبهای در افکار عمومی ایجاد شود: مگر بانک مرکزی عمداً پول خرد را جمع نکرده تا از کارمزد این تراکنشهای بیشمار درآمدزایی کند؟
نظافتیان در پاسخ به این شائبه میگوید: تراکنشهای بانکی به طور مستقیم درآمدی برای بانک مرکزی ایجاد نمیکند. اما به صورت غیرمستقیم، از طریق شرکتهای وابسته به بانک مرکزی و شبکه شاپرک، درآمد کارمزدی برای نظام بانکی حاصل میشود. با این حال، او بعید میداند که انگیزه اصلی بانک مرکزی درآمدزایی باشد.
پس چرا این اتفاق افتاده است؟
به گفته نظافتیان، اصل ماجرا یک واقعیت تلخ اقتصادی است: تورم. ارزش کالاها و خدمات در سالهای اخیر به حدی تغییر کرده که اکثر اقلام بالای ۵۰ هزار تومان قیمت دارند. بانک مرکزی با دیدگاه واقعبینی به این نتیجه رسیده که باید قطعات درشت چاپ کند تا دسترسی مردم به مبالغ بالاتر راحتتر شود.
اما ظاهراً از تبعات آن برای خدمات خرد غافل شده است.
خداحافظی تدریجی با اسکناس کاغذی
نظافتیان تأکید میکند: سیاست استراتژیک بانک مرکزی حرکت به سمت حذف کامل پول کاغذی است. یعنی خواه ناخواه، روزی فرا میرسد که اسکناس از زندگی ما حذف میشود و همه چیز الکترونیکی خواهد شد.
دلیل این تمایل دو چیز است:
۱. صرفهجویی در هزینهها – هزینه چاپ، نشر و استهلاک اسکناس کاغذی سرسامآور است.
۲. کنترل نقدینگی – در بستر الکترونیکی، بانک مرکزی میتواند گردش پول را رصد کند و جلوی پولشویی را بگیرد.
مشکل کجاست؟ راه حل میانی وجود ندارد
نکته مهم اینجاست که بانک مرکزی هنوز برای نیازهای خرد جامعه راه حل میانی پیدا نکرده است. نظافتیان میگوید: «نمیتوان کتمان کرد که برای بسیاری از افراد جامعه، به ویژه اقشار مسنتر، استفاده از کارت بانکی برای هر پرداخت کوچک دشوار و چالشبرانگیز است.»
او تأکید میکند که بانک مرکزی موظف است برای مبالغ زیر ۵۰ هزار تومان تدبیری بیندیشد، زیرا هیچ بانک دیگری اجازه و توانایی ابتکار عمل مستقل در این حوزه را ندارد. کلید حل مشکل در خیابان میرداماد (ساختمان بانک مرکزی) است.
آینده چه خواهد شد؟
به گفته نظافتیان، گذار به اقتصاد بدون اسکناس اجتنابناپذیر است. اما شرط لازم برای این گذار، ایجاد زیرساختهای مناسب است. بانک مرکزی و تمام بانکها باید بسترها را چنان توسعه دهند که استفاده از کارتهای بانکی و ابزارهای پرداخت الکترونیکی، هم امن باشد و هم بسیار آسان.
آسان به این معنا که عموم مردم، حتی کسانی که کمترین سواد فنی را دارند، بتوانند به راحتی از این ابزارها استفاده کنند و در زندگی روزمره دچار لکنت و مشکل نشوند.
تا آن روز، مردم همچنان با مشکل کمبود پول خرد دست و پنجه نرم خواهند کرد.
دیدگاهها