ماجرای بانکی که ایران را تسخیر کرد!

به گزارش بنکر (Banker)، سال ۱۲۶۷ هجری شمسی (۱۸۸۹ میلادی) را باید سالی سرنوشت‌ساز در تاریخ اقتصادی ایران بدانیم. در همین سال بود که بانک شاهنشاهی ایران، اولین بانک مدرن در کشور ما، پا به عرصه وجود گذاشت. اما ماجرای تأسیس آن شنیدنی‌تر از چیزی است که شاید تصور کنید.

پشت پرده این رویداد، نام یک سرمایه‌دار خارجی خودنمایی می‌کند: بارون جولیوس دو رویتر، همان کسی که بعدها خبرگزاری معروف رویتر را راه انداخت. او امتیاز تأسیس این بانک را از ناصرالدین شاه قاجار گرفت.

ماجرای امتیاز ۱۸۷۲ که به سرانجام نرسید

رویتر اولین بار در تاریخ ۱۰ مرداد ۱۲۵۱ (۲۵ ژوئیه ۱۸۷۲) موفق شده بود امتیاز بزرگی به دست آورد. این امتیاز هفتاد ساله شامل موارد زیر بود:

• احداث خطوط آهن در ایران

• بهره‌برداری از منابع زیرزمینی

• یک رشته فعالیت‌های دیگر

او در همان زمان اصرار داشت که امتیاز تأسیس بانک هم به او داده شود، اما دولت ایران با این درخواست موافقت نکرد. با این حال، رویتر با هوشیاری کامل، طبق اصل بیستم آن امتیازنامه، حق رجحان برای خودش در قبال تأسیس چنین موسسه‌ای گرفت. یعنی اگر روزی قرار بود بانکی در ایران تأسیس شود، او حق تقدم داشت.

این امتیاز اما به دلیل تأخیر در شروع کار، لغو اعلام شد و اختلافی شانزده ساله بین رویتر و دولت ایران شکل گرفت.

بالاخره پس از ۱۶ سال فشار سیاسی

شانزده سال کشمکش و فشارهای سیاسی طول کشید تا بارون دو رویتر توانست امتیاز جدیدی برای تأسیس بانک به دست بیاورد. این بار خبری از مخالفت نبود.

امتیازنامه جدید در تهران و با حضور وزیر مختار دولت انگلستان به امضا رسید. طبق این قرارداد:

• اجازه انحصاری تأسیس بانک شاهنشاهی ایران به مدت ۶۰ سال به رویتر اعطا شد.

• صاحب امتیاز می‌توانست علاوه بر کارهای صرافی، به فعالیت‌های صنعتی و تجاری هم بپردازد.

امتیازی بی‌نظیر

طبق فصل یازدهم این امتیازنامه، حق انحصاری استخراج و بهره‌برداری از معادن زیر برای مدت ۶۰ سال به بانک واگذار شد:

• آهن

• سرب

• جیوه

• زغال‌سنگ

• نفت

• منگنز

• و سایر معادن

علاوه بر این، اگر بانک ظرف ده سال اقدام می‌کرد، حق انحصاری ساختن راه در تمام کشور را هم داشت.

 حق چاپ اسکناس

شاید مهم‌ترین و تأثیرگذارترین امتیازی که به رویتر داده شد، حق انحصاری نشر اسکناس بود. نقشی که این امتیاز در اقتصاد ایران می‌توانست داشته باشد، ظاهراً آنطور که باید و شاید مورد توجه اولیای امور ایران در آن زمان نبوده است.

معافیت کامل مالیاتی

از عجیب‌ترین بخش‌های این قرارداد، معافیت مالیاتی کامل بود. طبق متن امتیازنامه:

• خود بانک

• شعب و بناهای آن

• کلیه سهام

• بلیت‌ها (اسکناس‌ها)

• قبوض و بروات صادره از بانک

همه و همه، از هر نوع مالیات در ایران معاف بودند.

 امتیازی که شکست را غیرممکن می‌کرد

به عبارت ساده، هر امتیازی که یک موسسه تجاری می‌توانست آرزویش را داشته باشد، در این قرارداد گنجانده شده بود. اجازه تأسیس بانک، نشر اسکناس، فعالیت‌های تجاری و صنعتی، بهره‌برداری از منابع زیرزمینی، ساختن راه، استفاده مجانی و بلاعوض از اراضی دولتی، و معافیت از هر نوع مالیات.

همه اینها در کنار حمایت قوای نظامی دولت، تسهیل خرید اراضی از افراد، قبول اجباری اسکناس‌های بانک توسط مأموران دولت، و کمک در استخدام کارگر، هرگونه احتمال عدم موفقیت را برای این موسسه از بین برده بود.

شاید برای هیچ موسسه‌ای در تاریخ ایران، چنین مجموعه‌ای از امتیازات مساعد و فراتر از تصور، توأمان و با این وسعت فراهم نشده باشد.