قانون ۸۰ درصدی برای دسته چک عوض شد | یعنی چه؟

به گزارش بنکر، در کنار رشد صدور چک‌های الکترونیکی و الزام شبکه بانکی به توسعه خدمات غیرحضوری، این تغییر می‌تواند فاصله میان «دریافت دسته‌چک دیجیتال» و «استفاده واقعی از آن» را کمتر کند.

چک الکترونیکی در شبکه بانکی از مرحله معرفی یک خدمت تازه عبور کرده و حالا مقررات صدور آن نیز به تدریج با ماهیت دیجیتال این ابزار هماهنگ می‌شود. تازه‌ترین تغییر در این مسیر از ۲۴ تیرماه ۱۴۰۵ در سامانه صیاد اجرایی شده است؛ جایی که بانک مرکزی قاعده کنترلی ۸۰ درصد را برای دسته‌چک‌های کاغذی و الکترونیکی از یکدیگر تفکیک کرد.

قاعده ۸۰ درصد به زبان ساده به این معناست که برای دریافت دسته‌چک جدید، متقاضی باید بخش مشخصی از برگه‌های دسته‌چک قبلی خود را تعیین تکلیف کرده باشد. پیش از تغییر اخیر، کنترل این شرط میان دو نوع دسته‌چک کاغذی و الکترونیکی به‌صورت مستقل انجام نمی‌شد. با تفکیک جدید، عملکرد دارنده دسته‌چک در هر یک از این دو مسیر جداگانه سنجیده می‌شود.

نتیجه عملی این تغییر آن است که استفاده‌نشدن از بخش عمده برگه‌های دسته‌چک کاغذی، به خودی خود مانعی برای دریافت دسته‌چک الکترونیکی ایجاد نمی‌کند و وضعیت دسته‌چک دیجیتال نیز مستقل از نسخه کاغذی کنترل می‌شود. این اصلاح اگرچه در ظاهر یک تغییر فنی در سامانه صیاد است، اما در عمل یکی از وابستگی‌های میان ابزار سنتی و دیجیتال چک را کاهش می‌دهد.

از صدور دسته‌چک تا استفاده واقعی

اهمیت این تغییر زمانی روشن‌تر می‌شود که در کنار روند استفاده از چک الکترونیکی قرار گیرد. آمار شبکه بانکی در اردیبهشت ۱۴۰۵ نشان می‌داد ۸۸۸ هزار و ۲۱۶ فقره چک الکترونیکی در یک ماه صادر شده است؛ در حالی که تعداد چک‌های الکترونیکی صادرشده در فروردین ۳۰۳ هزار و ۲۶۸ فقره بود. به این ترتیب صدور این ابزار تنها در فاصله یک ماه حدود ۱۹۳ درصد افزایش پیدا کرد.

در همان مقطع، سهم دسته‌چک‌های الکترونیکی از کل دسته‌چک‌های صادرشده برای اشخاص حقیقی به بیش از ۳۱ درصد رسیده بود. این عدد نشان می‌داد دسترسی به دسته‌چک دیجیتال با سرعت قابل توجهی در حال گسترش است. با این حال، سهم خود چک‌های الکترونیکی از کل برگه‌های چک صادرشده همچنان بسیار پایین‌تر از سهم دسته‌چک‌های الکترونیکی بود.

همین فاصله، یکی از نکات مهم در ارزیابی توسعه چک دیجیتال است. دریافت یک دسته‌چک الکترونیکی لزوماً به معنای کنار گذاشتن چک کاغذی نیست. برای فراگیر شدن ابزار دیجیتال، مشتری باید بتواند همه حلقه‌های استفاده از آن، از صدور و انتقال تا پذیرش و وصول، را با تجربه‌ای ساده و غیرحضوری طی کند.

قاعده ۸۰ درصد

تفکیک قاعده ۸۰ درصد دقیقاً در یکی از همین نقاط اثر می‌گذارد. تا زمانی که شرایط دریافت دسته‌چک الکترونیکی به وضعیت دسته‌چک کاغذی گره خورده باشد، مشتری حتی در صورت تمایل به مهاجرت به ابزار دیجیتال ممکن است همچنان تحت تأثیر سابقه استفاده از ابزار کاغذی قرار گیرد.

با اجرای قاعده جدید، دو مسیر از یکدیگر جدا شده‌اند. متقاضی دسته‌چک کاغذی باید شرط تعیین تکلیف ۸۰ درصدی را در همان دسته رعایت کند و متقاضی دسته‌چک الکترونیکی نیز براساس عملکرد خود در دسته‌چک الکترونیکی ارزیابی می‌شود؛ بنابراین مقررات صدور، یک قدم بیشتر با تفکیک واقعی دو ابزار هماهنگ شده است.

این تغییر به معنای حذف ضوابط اعتبارسنجی یا سایر شروط دریافت دسته‌چک نیست. قواعد مربوط به صلاحیت متقاضی، سوابق چک و کنترل‌های سامانه صیاد همچنان برقرار است. آنچه تغییر کرده، نحوه اعمال یک شرط مشخص برای دو نوع متفاوت دسته‌چک است.

بانکداری غیرحضوری

استقلال در صدور تنها بخشی از مسیر توسعه چک الکترونیکی است. مزیت اصلی این ابزار زمانی برای مشتری قابل لمس می‌شود که فرایند‌های بعد از صدور نیز بدون مراجعه به شعبه قابل انجام باشد. به همین دلیل توسعه پذیرش، انتقال و واگذاری غیرحضوری چک الکترونیکی در برنامه شبکه بانکی اهمیت پیدا کرده است.

چک الکترونیکی برخلاف نسخه کاغذی، از ابتدا بر ثبت و پردازش داده در زیرساخت بانکی متکی است. هویت صادرکننده و دریافت‌کننده، مبلغ و تاریخ چک در سامانه ثبت می‌شود و انتقال آن نیز در همان زنجیره دیجیتال قابل پیگیری است. این ویژگی می‌تواند بخشی از فرایند‌هایی را که در چک کاغذی به جابه‌جایی فیزیکی برگه وابسته است، به خدمات بانکی غیرحضوری منتقل کند.

از این منظر، تفکیک قاعده ۸۰ درصد را می‌توان نه یک تغییر منفرد، بلکه بخشی از روندی بزرگ‌تر دانست: کاهش وابستگی چک الکترونیکی به قواعدی که برای ابزار کاغذی شکل گرفته‌اند. هرچه این استقلال در صدور، انتقال، پذیرش و وصول کامل‌تر شود، تفاوت تجربه مشتری میان چک کاغذی و الکترونیکی نیز ملموس‌تر خواهد شد.

 زیرساخت مهاجرت دیجیتال

سامانه صیاد در سال‌های گذشته عمدتاً با ثبت اطلاعات چک، شناسه یکتا و امکان استعلام برای مشتریان شناخته شده است. توسعه چک الکترونیکی نقش دیگری نیز برای این زیرساخت ایجاد کرده است؛ صیاد حالا علاوه بر کنترل و شفاف‌سازی فرایند چک، یکی از پایه‌های انتقال این ابزار از کاغذ به محیط دیجیتال است.

در این مرحله، شاخص مهم فقط تعداد دسته‌چک‌های الکترونیکی صادرشده نیست. میزان استفاده واقعی از برگه‌های الکترونیکی، امکان انجام کامل فرایند به‌صورت غیرحضوری و کاهش نیاز مشتری به نسخه کاغذی، معیار‌های دقیق‌تری برای سنجش پیشرفت این تحول هستند.

رشد صدور چک الکترونیکی نشان می‌دهد سمت عرضه این خدمت در شبکه بانکی توسعه پیدا کرده است. تغییر قاعده ۸۰ درصد نیز یکی از موانع مقرراتی میان دو شکل چک را کمتر می‌کند. اگر توسعه خدمات غیرحضوری در سمت پذیرش و واگذاری نیز همزمان ادامه پیدا کند، مسیر مهاجرت مشتری از دسته‌چک کاغذی به نسخه الکترونیکی کوتاه‌تر خواهد شد.

در نهایت، تغییر اخیر سامانه صیاد بیش از آنکه صرفاً درباره دریافت یک دسته‌چک جدید باشد، نشانه‌ای از مستقل‌تر شدن تدریجی چک الکترونیکی است. ابزاری که در مرحله نخست در کنار چک کاغذی ایجاد شد، حالا برای فراگیر شدن نیاز دارد قواعد و تجربه استفاده مخصوص خود را پیدا کند. تفکیک قاعده ۸۰ درصد یکی از همین گام‌هاست؛ گامی کوچک در مقررات، اما معنادار در مسیر تبدیل چک الکترونیکی به یک ابزار بانکی مستقل و کاملاً غیرحضوری.