صنعت و خدمات وام‌ها را بلعیدند | سهم کم خانوارها

خانوارها سهم اندکی داشتند

از کل ۷۴۴۹.۴ هزار میلیارد تومان تسهیلات پرداختی، سهم بخش‌های اقتصادی و صاحبان مشاغل بالغ بر ۵۵۳۸ همت بوده است. این رقم معادل ۷۴.۳ درصد کل وام‌هاست. در سوی دیگر، خانوارها ۱۹۱۱ همت معادل ۲۵.۷ درصد از تسهیلات را به خود اختصاص داده‌اند.

به عبارت ساده، نزدیک به سه‌چهارم منابع بانکی راهی کارخانه‌ها، فروشگاه‌ها، دفاتر خدماتی و مزارع شده و تنها یک‌چهارم آن به نیازهای شخصی و خانوادگی مردم اختصاص یافته است. اما پرسش اصلی اینجاست: این حجم عظیم اعتبار چه اثری بر ظرفیت تولیدی کشور گذاشته است؟

تنها ۹.۶ درصد وام‌ها برای «ایجاد»

وقتی رقم ۷۴۴۹ همت را تکه‌تکه کنیم، به ارقامی می‌رسیم که جای تأمل دارند. از کل تسهیلات پرداختی، فقط ۷۱۵ همت (معادل ۹.۶ درصد) بابت «ایجاد» واحدهای جدید یا طرح‌های تازه بوده است. حتی این رقم هم عمدتاً صرف تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام شده، نه شروع پروژه‌های بزرگ.

اما تلخ‌تر از آن، سهم «توسعه» است. تنها ۱۹۱ همت، یعنی ۲.۶ درصد کل تسهیلات، به توسعه و گسترش ظرفیت‌های موجود اختصاص یافته است. این یعنی از هر ۱۰۰ تومان وامی که بانک‌ها پرداخت کرده‌اند، کمتر از ۳ تومان صرف بزرگ‌تر کردن کارخانه یا راه‌اندازی خط تولید جدید شده است.

 گورستان بزرگ تسهیلات بانکی

مهم‌ترین و شاید نگران‌کننده‌ترین بخش این آمار، سهم سرمایه در گردش است. از کل ۷۴۴۹ همت تسهیلات، بالغ بر ۴۵۴۳ همت معادل ۶۱ درصد برای تأمین سرمایه در گردش پرداخت شده است.

اگر این نسبت را فقط در میان کسب‌وکارها محاسبه کنیم، عدد به ۸۲ درصد می‌رسد. یعنی از هر ۱۰۰ تومانی که به بنگاه‌های اقتصادی وام داده شده، ۸۲ تومان صرف خرید مواد اولیه، پرداخت حقوق، تأمین موجودی انبار، تسویه بدهی‌های جاری و دیگر هزینه‌های روزمره شده است. تنها ۱۸ تومان باقی‌مانده به ایجاد (۱۲.۹ درصد) و توسعه (۳.۴ درصد) رسیده است.

این آمار تصویر روشنی ترسیم می‌کند: شبکه بانکی در ۹ ماهه ۱۴۰۴ نقش موتور سرمایه‌گذاری را بازی نکرده؛ بلکه یک تأمین‌کننده نقدینگی اورژانسی برای بنگاه‌هایی بوده که برای زنده ماندن به هر ریالی چسبیده‌اند.

صنعت و خدمات، پیشتاز جذب وام

در میان بخش‌های مختلف اقتصادی، دو بخش «صنعت و معدن» و «خدمات» بیش از دیگران از تسهیلات بهره‌مند شده‌اند. صنعت و معدن با ۲۳۲۷ همت، سهمی معادل ۴۲ درصد از کل وام‌های پرداختی به کسب‌وکارها داشته است. خدمات نیز با ۲۰۴۹ همت، سهم ۳۷ درصدی را به خود اختصاص داده است.

روی هم رفته، این دو بخش حدود ۴۳۷۶ همت (نزدیک به ۷۹ درصد) از کل تسهیلات بنگاه‌ها را بلعیده‌اند. بازرگانی با ۶۶۶ همت (۱۲ درصد)، کشاورزی با ۲۹۴ همت (۵.۳ درصد) و مسکن و ساختمان با ۲۰۲ همت (۳.۶ درصد) در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

اما نکته کلیدی اینجاست: حتی در بخش صنعت و معدن که پرچمدار تولید است، ۲۰۴۸ همت از ۲۳۲۷ همت تسهیلات، یعنی حدود ۸۸ درصد، به سرمایه در گردش اختصاص یافته است. در بخش خدمات نیز ۱۶۱۹ همت از ۲۰۴۹ همت، معادل ۷۹ درصد، صرف نیازهای جاری شده است.

به عبارت دیگر، حتی بخش‌های پیشرو در دریافت وام نیز نتوانسته‌اند منابع را به سمت توسعه و ایجاد ظرفیت تازه هدایت کنند. آنها هم مانند سایر بخش‌ها، بیشتر نگران متوقف نشدن چرخ فعلی خود بوده‌اند تا اندیشیدن به چرخ‌های تازه.

رکورد وام، اما رکود توسعه

ارقام تسهیلات بانکی در ۹ ماهه ۱۴۰۴ یک واقعیت تلخ را بازگو می‌کند: اقتصاد ایران همچنان در تله سرمایه در گردش گرفتار است. بنگاه‌ها برای خرید مواد اولیه و پرداخت هزینه‌های جاری به بانک پناه می‌برند، نه برای ساختن کارخانه جدید یا راه‌اندازی خط تولید نو.

رکورد ۷۴۴۹ همتی وام‌ها در نگاه اول امیدوارکننده است، اما وقتی سهم ناچیز توسعه (۲.۶ درصد) و ایجاد (۹.۶ درصد) را در کنار سهم ۸۲ درصدی سرمایه در گردش در میان کسب‌وکارها می‌بینیم، تصویر عوض می‌شود. شبکه بانکی در این دوره بیش از آنکه مولد رشد باشد، نقش دستگاه تنفس مصنوعی برای اقتصادی را بازی کرده که نفس‌هایش به شماره افتاده است.