آیا دلار با تغییر رئیس بانک مرکزی آرام می‌گیرد؟

به گزارش بنکر (Banker)، نوسانات اخیر بازار ارز و استعفای فرزین بار دیگر این پرسش قدیمی را زنده کرده است که آیا تغییر رئیس کل بانک مرکزی واقعاً می‌تواند جلوی جهش دلار را بگیرد یا عوامل عمیق‌تری در پس این بحران وجود دارد؟

بررسی داده‌های ۲۲ سال اخیر نشان می‌دهد که رشد و سقوط نرخ دلار بیشتر حاصل شرایط کلان اقتصادی، تحریم‌ها، محدودیت‌های ارزی و تحولات بین‌المللی بوده تا تغییرات مدیریتی.

نقش دلار در اقتصاد ایران

در ایران، دلار تنها یک ارز خارجی نیست بلکه به یک شاخص تعیین‌کننده انتظارات تورمی تبدیل شده است. هر بار که تنش سیاسی یا محدودیت تجاری تشدید می‌شود، بازار ارز واکنش مستقیم نشان می‌دهد.

از طرف مقابل، دولت‌ها برای مدیریت شرایط معمولاً به سیاست تثبیت نرخ ارز متوسل می‌شوند؛ سیاستی که فقط در کوتاه‌مدت و با هزینه سنگین تزریق ذخایر ارزی قابل اجراست و در بلندمدت توان پایداری ندارد.

چند نرخی شدن دلار

طی سال‌های گذشته، فاصله نرخ رسمی با نرخ آزاد بیشتر شده و رفته‌رفته نرخ‌های متعدد شکل گرفته است. از ارز واردات کالاهای اساسی تا ارز صادرات نفت و تالارهای معاملاتی مختلف، همه این اختلاف نرخ‌ها عملاً بازار را چندپاره کرده‌اند. در همین فضا، اتهام‌زنی به کانال‌های تلگرامی یا سایت‌های اعلام نرخ ارز راه‌حلی مقطعی بوده، در حالی که ریشه اصلی مشکل به ساختار بازار و نبود تعادل عرضه و تقاضای واقعی برمی‌گردد.

 آیا تغییر مدیران معجزه می‌کند؟

با اوج‌گیری دوباره نرخ دلار و اعتراض بازاریان، فرزین از سمت خود کناره‌گیری کرد و عبدالناصر همتی دوباره به ساختمان میرداماد بازگشت. هرچند تجربه مدیریتی همتی در شرایط بحرانی امیدهایی ایجاد کرده، اما واقعیت این است که اثرگذاری این تغییرات محدود و وابسته به شرایط بیرونی اقتصاد است.

حقیقت پشت پرده

بررسی دوره‌های مختلف ریاست بانک مرکزی نشان می‌دهد که:

• دوره‌های ثبات معمولاً با وفور درآمدهای نفتی همراه بوده است

• دوره‌های جهش شدید با تحریم‌ها، کاهش درآمد ارزی و نااطمینانی سیاسی همزمان شده

• تغییر مدیران نتوانسته جهت کلی بازار را برگرداند

نمونه‌های تاریخی

• اوایل دهه ۸۰: ثبات نسبی به لطف درآمدهای نفتی

• سال‌های ۹۰ تا ۹۲: جهش شدید همزمان با تشدید تحریم‌ها

• دوران برجام: کاهش تنش‌ها و افت نسبی فشار بر بازار ارز

• بازگشت تحریم‌ها و خروج آمریکا از برجام: اوج‌گیری نرخ دلار تا رکوردهای تاریخی

 چرا کنترل دشوار شده؟

در سال‌های اخیر مجموعه‌ای از عوامل همزمان با یکدیگر بازار ارز را تحت فشار قرار داده‌اند:

• بازگشت تحریم‌ها و محدودیت‌های انتقال ارز

• کاهش صادرات نفت و درآمدهای دلاری

• انتظارات تورمی بالا

• کاهش اعتماد عمومی به سیاست‌های تثبیت نرخ

به همین دلیل، حتی اگر مدیریت جدید بتواند بازار را موقتاً آرام کند، بدون اصلاح ساختارهای اصلی، این آرامش پایدار نخواهد بود.

آیا بازگشت همتی کف دلار را تغییر می‌دهد؟

واقع‌بینانه باید گفت که تغییر مدیران می‌تواند در کوتاه‌مدت اثر بگذارد اما در بلندمدت، تنها اصلاحات بنیادی در تجارت خارجی، نظام بانکی، رابطه با جهان و سیاست‌گذاری ارزی می‌تواند نتیجه پایدار ایجاد کند. به همین دلیل دلار امروز بیش از یک عدد اقتصادی، آینه نااطمینانی بازار است.